İlim ve Medeniyet
Yeni Nesil Sosyal Bilimler Platformu
Anayasanın değiştirilmesi teklifi, TBMM tam sayısı 600 milletvekilinin EN AZ 1/3'inin (200 milletvekili) yazılı şekilde TBMM başkanlığına verecekleri dilekçeyle gerçekleşir. Bu hukuki sürecin başlangıcıdır. Bu süreci başlatıcı olarak CUMHURBAŞKANI veya BAKANLAR ''Anayasa Değişikliği'' kanun teklifinde bulunamazlar.
Anayasa değişiklik teklifleri TBMM Başkanlığı'na sunulduktan sonra Meclis Başkanlığı'nca, Anayasa Komisyonu'na havale edilir. Komisyon, görüşmelerini tamamladıktan sonra teklifi, bu konudaki raporuyla birlikte, Genel Kurul'a sunulmak üzere TBMM Başkanlığı'na gönderir. Anayasaya göre, Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki teklifler TBMM Genel Kurulu'nda 2 defa görüşülür [1]. İvedilikle yani bir defa görüşülemez. Bu görüşmeler arasında en az 48 saat süre olmalıdır [2]. Teklifin Genel Kurul gündemine alınmasıyla birlikte ilk olarak, maddelere geçilip geçilmeyeceğine karar verilir[3]. Bu aşamada gizli oy esasıyla salt çoğunluk yeterlidir.
Maddelere geçilmesi kabul edildikten sonra, maddelerin her biri tek tek görüşülür ve oylanır. Burada oylanan maddelerin kabul edilmesi için üye tam sayısının 3/5'ü çoğunluk aranmaktadır. Ancak, içtüzük gereği, ilk görüşmede yeterli çoğunluğu alamayan maddeler reddedilmiş sayılmaz ve ikinci görüşmede tekrar oylanır [4]. İlk görüşmenin tamamlanmasının ardından en az 48 saatlik bir bekleme süresi (serinleme süresi) bulunmaktadır. Bu süre, anayasa değişikliğinin aceleye getirilmemesinin, kamuoyunun bilgilenip harekete geçmesini sağlar [5]. İkinci görüşmede, ilk görüşmede kabul edilen maddeler üzerinde varsa değişiklik önergeleri görüşülür. En az 3/5 çoğunluk aranmak suretiyle oylanır. Bu aşamada maddeler üzerinde yeni görüşme açılmaz, sadece değişiklik önergeleri ele alınır. Değişiklik önergeleri görüşüldükten sonra, her madde teker teker oylanır. Bir maddenin kabul edilmesi için, aynı ilk görüşmede olduğu gibi, üye tam sayısının 3/5'ü çoğunluk aranır. İlk görüşmede reddedilen maddeler ikinci görüşmede tekrar oylanabilir ve kabul edilebilir. Görüşmenin sonunda anayasa değişikliği teklifinin tümü hakkında bir oylama yapılır. Teklifin kabulü için üye tam sayısının 3/5'ü çoğunluk gereklidir.
İkinci görüşmenin ardından, Anayasa değiştirme teklifinin kabulü, TBMM üye tamsayısının en az 3/5 çoğunluğunun GİZLİ oyuyla mümkün olabilir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur ki, Anayasa değişikliklerinin kabul yeter sayısı, 2 farklı çoğunluk esasına göre belli bir sürece evrilmektedir;
Yukarıdaki kabul sayılarına ulaşılması ve Genel Kurul'da kanun kabul edildikten sonra Cumhurbaşkanı'na söz konusu değişiklik kanunu gönderilir. 1982 Anayasası, önceki anayasalardan farklı olarak değişiklik kabulünü Cumhurbaşkanı ile halk arasında paylaştırmıştır. Cumhurbaşkanı, kendisine gönderilen kanunu tekrar görüşülmesi üzerine meclise gönderebilir; yukarıdaki kabul edilme durumlarına göre resen veya halk oylamasına dayalı olarak anayasa kabul edilir.
Cumhurbaşkanı kendiliğinden yeni anayasayı kabul edemez. 15 günlük süre içinde halk oylaması ve meclise geri gönderme süreçlerinden birisini yapmak zorundadır. Yeni anayasanın kabul edilmesi için tek yol olarak olarak (zorunlu) halk oylaması yapılması gerekmektedir. Halk oylamasında geçerli oy sayısının salt çoğunluğu (yarısından bir fazlası) esasına dayanılarak değişiklik RED veya KABUL edilir. Halk oylaması dışında yeni gelmesi düşünülen değişikliklerin tekrardan görüşülmesi için Meclis'e bir kerere mahsus geri gönderebilir. Tekrardan görüşülen kanun kabul edildikten sonra tekrar cumhurbaşkanına dönüş yapar. Meclis üye tamsayısının kabul sayısına göre, cumhurbaşkanı kanunu halk oylamasına sunabilir veya resen kabul edebilir.
Cumhurbaşkanı kendiliğinden yeni anayasayı yürürlüğe sokabilir veya isteğe bağlı olarak halk oylamasına sunabilir. Cumhurbaşkanı gerekçe göstererek kanunu meclise geri gönderebilir. Tekrar görüşülen kanun kabul edildikten sonra tekrar cumhurbaşkanına dönüş yapar. Meclis üye tamsayısının kabul sayısına göre, cumhurbaşkanı kanunu halk oylamasına sunabilir veya resen kabul edebilir. bağlı olarak halk oylamasına sunabilir.
Cevap: Evet. İlk üç maddeye bakacak olursak, Anayasanın 1. maddesinde Türkiye devletinin bir Cumhuriyet olduğu, 2. maddesinde Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. maddesinde devletin bütünlüğü (üniter devlet), resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkenti yer almaktadır. Hemen ardından gelen 4. maddede ise önceki sayılan maddelerin hükümlerinin değiştirilemeyeceği veya değişimin teklif edilemeyeceği belirtilmektedir. Değiştirilmez maddelerin varlığı anayasamızın ''sert'' niteliklerindendir. Ancak 4. madde iyi incelenirse, aslında kendisinin değişmeyeceğiyle ilgili bir hükmün olmadığını görebiliriz. Bundan ötürü söz konusu 4. maddenin ''koruyucu'' hükmü değiştirilirse, zaten ilk üç maddenin ''değiştirilemezliği'' kalkar. İlk üç maddeyi koruyan bir maddenin kalmamasıyla, ilk üç maddenin değiştirilmesi teklif edilebilir.
2007 yılında Genelkurmay Başkanlığı'nın 27 Nisan'da yaptığı basın açıklaması, cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde laiklik konusundaki endişelerini dile getirdi. Açıklamada, laiklik karşıtı faaliyetlerin arttığı ve cumhuriyetin temel değerlerinin aşındırıldığı belirtilerek, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin laikliğin kesin savunucusu olduğu vurgulandı. Açıklama, laiklik karşıtı gelişmeleri rejime meydan okuma olarak değerlendirdi ve TSK'nin gerektiğinde tavrını açıkça ortaya koyacağı belirtildi [9].
*Basın açıklaması, 27 Nisan 2007 tarihinde gece saat 23.20'de Genelkurmay Başkanlığı sitesinde yayımlanmıştır. ''27 Nisan Bildirisi'' ve ''e-muhtıra'' olarak da anılmaktadır. Dönemin Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt, söz konusu bildirinin ''muhtıra'' olmadığını söylemiştir [13].
**17 Nisan 2017 halkoylamasıyla ilgili resmi gazete yayımı, esasında 16 Nisan 2017'de gerçekleşen halkoylamasına dair değildir. 16 Nisan 2017'de yapılan halkoylaması, 21 Ocak 2017 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve 11 Şubat 2017 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 6771 sayılı "Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun" ile ilgilidir (YSK Karar No:92)
[1] Nohutçu, Ahmet. (2024). Anayasa Hukuku. 28. baskı. Savaş Kitap ve Yayınevi
[2] Kara, S. (2017). HUKUKUMUZDA ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ TEKLİFİNİN İVEDİLİKLE GÖRÜŞÜLMESİ YASAĞI VE KARŞILAŞTIRMALI HUKUK BAĞLAMINDA İNCELENMESİ. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi(31), 517-532.
[3] Keskinsoy, Ö. (2010). ANAYASADA DEĞİŞİKLİK YAPMA USULÜ. Gazi Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(2), 143-170.
[4] https://www.setav.org/yorum/anayasa-teklifinin-gorusme-ve-kabul-sureci
[5] Akça, K. (2017). Türk Mevzuat ve Uygulaması Çerçevesinde Anayasa Değişikliği İçin TBMM’de Yapılan Oylamalar ve Bu Oylamalarda Aranan Karar Yeter Sayısı. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 22(36), 31-58.
[6] Yokuş, S. (2020). ÖZGÜRLÜKLER BAĞLAMINDA 1982 ANAYASASI’NIN EVRİMİ. Anayasa Yargısı, 37(2), 1-30.
[7] EREN, A., 2001 Anayasa Değişiklikleri Kapsamında 13. Maddeye İlave Edilen "Laik Cumhuriyetin Gerekleri" Yönündeki Değişikliğin Anlamı ve Sonuçları, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 3, Eylül 2002, Sayfa: 37-69
[8] TESEV. (2002, 1 Ocak). 2001 Anayasa Değişiklikleri ve Siyasal Reform Önerileri. TESEV.
[9] Efilti Atay, S. (2019). ÇERÇEVELEME KURAMI: 27 NİSAN E-MUHTIRA HABERLERİNİN TÜRK YAZILI BASINDA SUNUMU. Atatürk İletişim Dergisi(18), 5-24. https://doi.org/10.32952/atauniiletisim.528692
[10] https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-39462061
[11] Tunç, B. (2024). 1982 ANAYASASI’NDAKİ İLK DEĞİŞİKLİKLER ÜZERİNE TARİHİ VE HUKUKİ AÇIDAN BİR GENEL DEĞERLENDİRME (1982-2001 DÖNEMİ). Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 29(51), 477-528.
[12] https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/82-anayasasinda-yapilan-degisiklikler-13175
[13] Erdem, Tarhan. (2012). Anayasalar ve Belgeler. 2. Baskı. Doğan Kitap
Yorum Yaz